Słownik

Ludzie

Badanie PISA – Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów (Programme for International Student Assessment) koordynowany przez OECD (Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju); celem programu jest sprawdzenie umiejętności praktycznego zastosowania wiedzy nabytej w szkole i poza nią w trzech dziedzinach: czytaniu i interpretacji, matematyce oraz rozumowaniu w naukach przyrodniczych; badaniem są objęci wylosowani uczniowie w wieku 15-16 lat. Jest ono realizowane od 2000 r., co trzy lub cztery lata.

Bezpieczeństwo żywnościowe – według FAO jest to sytuacja, w której wszyscy ludzie zawsze mają fizyczny, społeczny i ekonomiczny dostęp do wystarczającej ilości bezpiecznej i wartościowej żywności, która odpowiada ich potrzebom żywieniowym oraz upodobaniom, umożliwiając aktywne i zdrowe życie. Wyróżnia się cztery główne wymiary bezpieczeństwa żywnościowego: dostępność żywności, możliwość dotarcia do niej (zarówno fizycznie, jak i finansowo), jej odpowiednie wykorzystanie oraz stabilność tych warunków w czasie. Współcześnie pojęcie to uwzględnia także znaczenie samodzielności w podejmowaniu decyzji związanych z jedzeniem oraz ochronę środowiska i dbałość o przyszłe pokolenia.

Choroby cywilizacyjne – zwane także chorobami XXI wieku; według WHO są to globalne, występujące powszechnie choroby przewlekłe, których przyczyną rozwoju i rozpowszechniania jest postęp współczesnej cywilizacji oraz połączenie czynników genetycznych, fizjologicznych, środowiskowych i behawioralnych; należą do nich m.in.: choroby układu krążenia, nowotwory złośliwe, choroby dróg oddechowych oraz cukrzyca.

Deprywacja materialna – brak możliwości zaspokojenia potrzeb uznawanych w warunkach europejskich za podstawowe, ze względu na problemy finansowe.

Globalny Indeks Bezpieczeństwa Żywnościowego – narzędzie oceniające poziom bezpieczeństwa żywnościowego w 113 krajach świata. Jest tworzony przez Economist Impact, przy wsparciu Corteva Agriscience i opiera się na czterech kluczowych obszarach: przystępności cenowej, dostępności żywności, jej jakości i bezpieczeństwie oraz zrównoważeniu i zdolności systemu do adaptacji. Indeks bazuje na 68 wskaźnikach – zarówno ilościowych, jak i jakościowych, które pozwalają porównywać sytuację między krajami.

Luka płacowa – różnica między średnim wynagrodzeniem brutto na godzinę mężczyzn i kobiet, wyrażona jako odsetek średniego wynagrodzenia brutto na godzinę mężczyzn.

Luka w zatrudnieniu kobiet i mężczyzn – różnica między poziomem zatrudnienia mężczyzn i kobiet w danej grupie wieku, wyrażona w punktach procentowych.

Nierówność rozkładu dochodów S80/S20 (wskaźnik zróżnicowania kwintylowego) – stosunek sumy dochodów uzyskanych przez 20% osób o najwyższym poziomie dochodów (najwyższy kwintyl) do sumy dochodów uzyskanych przez 20% osób o najniższym poziomie dochodów (najniższy kwintyl).

Oczekiwane trwanie życia w zdrowiu – przewidywana średnia liczba lat, jaką ma do przeżycia bez niepełnosprawności osoba w wieku x ukończonych lat, pod warunkiem, że aktualne warunki umieralności i utraty zdrowia populacji utrzymają się na obecnym poziomie.

Przeciętne trwanie życia noworodka – średnia liczba lat, jaką ma jeszcze do przeżycia osoba w wieku 0 lat przy założeniu umieralności z okresu, dla którego opracowano tablice trwania życia.

Skala Bezpieczeństwa Żywnościowego (skala FIES, Food Insecurity Experience Scale) – narzędzie opracowane przez FAO, które służy do pomiaru doświadczeń ludzi związanych z brakiem dostępu do żywności. Opiera się na ośmiu pytaniach zadawanych respondentom (w wieku 15 lat i więcej) i obejmuje zarówno umiarkowany, jak i duży poziom braku bezpieczeństwa żywnościowego, gdzie:

• umiarkowany brak bezpieczeństwa żywnościowego dotyczy sytuacji, w której osoba doświadcza ograniczeń w ilości lub jakości spożywanej żywności; może to oznaczać pomijanie posiłków, ograniczanie porcji, spożywanie mniej wartościowej żywności lub niepewność co do dostępności jedzenia; osoba go doświadczająca może być głodna, ale zazwyczaj jeszcze nie dochodzi do całkowitego braku jedzenia;
  
• duży brak bezpieczeństwa żywnościowego odnosi się do bardziej ekstremalnych doświadczeń związanych z brakiem bezpieczeństwa żywnościowego, takich jak brak jedzenia przez cały dzień lub dłużej; oznacza poważne i powtarzające się braki żywności, które mogą prowadzić do głodu.

Stopa ubóstwa relatywnego – odsetek osób w gospodarstwach domowych, w których poziom wydatków (obejmujących również wartość artykułów otrzymywanych bezpłatnie oraz wartość spożycia naturalnego) jest niższy niż granica ubóstwa relatywnego przyjęta na poziomie 50% średnich miesięcznych wydatków ustalonych na poziomie wszystkich gospodarstw domowych z uwzględnieniem tzw. oryginalnej skali ekwiwalentności OECD.

Stopa ubóstwa skrajnego – odsetek osób w gospodarstwach domowych, w których poziom wydatków (obejmujących również wartość artykułów otrzymywanych bezpłatnie oraz wartość spożycia naturalnego) jest niższy niż granica ubóstwa skrajnego (minimum egzystencji) wyznaczająca poziom zaspokojenia potrzeb, poniżej którego następuje biologiczne zagrożenie życia oraz rozwoju psychofizycznego człowieka. Za punkt wyjścia do ustalania granic ubóstwa skrajnego bierze się poziom minimum egzystencji obliczony przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla 1-osobowego gospodarstwa pracowniczego, a następnie mnoży się tę wartość przez liczbę osób w gospodarstwie domowym wg oryginalnej skali ekwiwalentności OECD.

Stopa ubóstwa ustawowego – odsetek osób w gospodarstwach domowych, w których poziom wydatków (obejmujących również wartość artykułów otrzymywanych bezpłatnie oraz wartość spożycia naturalnego) jest niższy niż tzw. ustawowa granica ubóstwa, tj. kwota, która zgodnie z obowiązującą ustawą o pomocy społecznej uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego z systemu pomocy społecznej.

Wskaźnik pogłębionej deprywacji materialnej i społecznej – odsetek populacji doświadczający braku możliwości zaspokojenia z powodów finansowych co najmniej 7 z 13 potrzeb materialnych i społecznych (6 związanych z osobą i 7 związanych z gospodarstwem domowym), uważanych przez większości ludzi za pożądane lub nawet niezbędne do prowadzenia odpowiedniego życia. Lista potrzeb:
z poziomu gospodarstwa domowego:

• opłacenie tygodniowego wyjazdu wszystkich członków gospodarstwa domowego na wypoczynek raz w roku,
• spożywanie mięsa, ryb (lub wegetariańskiego odpowiednika) co drugi dzień,
• ogrzewanie mieszkania odpowiednio do potrzeb,
• pokrycie niespodziewanego wydatku (w wysokości odpowiadającej miesięcznej wartości granicy ubóstwa relatywnego, przyjętej w danym kraju),
• terminowe regulowanie opłat związanych z mieszkaniem, spłatą rat i kredytów,
• dostęp do samochodu w celach prywatnych,
• wymiana zniszczonych mebli.

z poziomu osoby:

• wymiana zużytej odzieży na nową,
• posiadanie przynajmniej dwóch par odpowiednio dopasowanego obuwia,
• wydawanie raz w tygodniu niewielkiej sumy pieniędzy na własne potrzeby,
• regularne uczestnictwo w różnych formach spędzania czasu wolnego,
• spotykanie się co najmniej raz w miesiącu z przyjaciółmi/rodziną na posiłku/drinku,
• dostęp do Internetu.

Wskaźnik pogłębionej deprywacji mieszkaniowej – według Eurostatu jest to odsetek osób mieszkających w mieszkaniu, które jest przeludnione i jednocześnie spełnia co najmniej jeden z kryteriów niedostatku mieszkaniowego (w mieszkaniu jest przeciekający dach, brakuje w nim wanny/prysznica i toalety lub jest niewystarczająco doświetlone).

Wskaźnik przeciążenia kosztami mieszkaniowymi – według Eurostatu jest to odsetek osób żyjących w gospodarstwach domowych, w których całkowite koszty mieszkaniowe (netto, po odliczeniu dodatków mieszkaniowych) stanowią ponad 40% dochodu rozporządzalnego (netto, po odliczeniu dodatków mieszkaniowych).

Wskaźnik przeludnienia mieszkań – odsetek populacji żyjącej w przeludnionym gospodarstwie domowym, czyli takim, które nie ma do dyspozycji przynajmniej:

• jednego pokoju na gospodarstwo domowe,
• jednego pokoju na parę,
• jednego pokoju na każdą osobę powyżej 18 roku życia,
• jednego pokoju na dwie osoby tej samej płci w wieku 12-17 lat,
• jednego pokoju dla każdej osoby w wieku 12-17 lat, nieujętej w poprzedniej kategorii,
• jednego pokoju dla każdej dwójki dzieci w wieku poniżej 12 lat.

Wskaźnik umiejętności cyfrowych – wskaźnik mierzący poziom umiejętności cyfrowych wśród mieszkańców UE (w wieku 16-74 lata); jest oparty na wybranych aktywnościach związanych z korzystaniem z Internetu lub oprogramowania w pięciu obszarach:

• korzystanie z informacji i danych,
• komunikacja i współpraca,
• tworzenie treści cyfrowych,
• bezpieczeństwo,
• rozwiązywanie problemów.

Dla każdego obszaru wyliczane są dwa poziomy umiejętności (podstawowy i ponadpodstawowy), a na ich podstawie powstaje ogólny wskaźnik umiejętności cyfrowych, klasyfikujący osoby w siedmiostopniowej skali, w której wyróżnia się następujące poziomy umiejętności cyfrowych:

• ponadpodstawowe – posiadanie wszystkich umiejętności cyfrowych,
• podstawowe – posiadanie wszystkich umiejętności cyfrowych, ale co najmniej jedna z nich jest na poziomie podstawowym,
• niskie – posiadanie czterech z pięciu cyfrowych umiejętności,
• wąskie – posiadanie trzech z pięciu cyfrowych umiejętności,
• ograniczone – posiadanie dwóch z pięciu cyfrowych umiejętności,
• brak – posiadanie jednej umiejętności cyfrowej lub żadnej.

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym – odsetek osób, które są zagrożone ubóstwem lub pogłębioną deprywacją materialną lub żyją w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy.

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem po transferach społecznych – odsetek osób, których ekwiwalentny dochód do dyspozycji (po uwzględnieniu w dochodach transferów społecznych) jest niższy od granicy ubóstwa ustalonej na poziomie 60% krajowej mediany ekwiwalentnych dochodów do dyspozycji.

Współczynnik Giniego – miara nierówności rozkładu dochodów; przybiera wartość między 0 a 100. Wskaźnik ten osiągnąłby wartość 0 (rozkład jednorodny), gdyby wszystkie osoby miały ten sam dochód, natomiast wartość 100, gdyby wszystkie osoby poza jedną miały dochód zerowy. Im wyższa jest wartość wskaźnika, tym większy jest stopień koncentracji dochodów i większe jest ich zróżnicowanie.

Dobrobyt

Energia elektryczna – forma energii pierwotnej lub pochodnej (wtórnej). "Pierwotną" energię elektryczną pozyskuje się ze źródeł naturalnych, takich jak: woda, wiatr, energia słoneczna, energia pływów i fal. "Wtórna" energia elektryczna wytwarzana jest z ciepła uzyskiwanego w procesie spalania paliw pierwotnych (węgiel, gaz ziemny) lub pochodnych oraz odnawialnych nośników energii i odpadów palnych. "Wtórna" energia elektryczna może być też wytwarzana z ciepła geotermalnego lub słonecznego.

Energia słoneczna wytwarzana fotowoltaicznie – światło słoneczne przetworzone w energię elektryczną przy użyciu ogniw słonecznych, zwykle zbudowanych z materiału półprzewodnikowego, w których pod wpływem światła dochodzi do wytworzenia energii elektrycznej.

Innowacja – wdrożenie nowego lub ulepszonego produktu (wyrobu lub usługi) bądź procesu biznesowego (lub ich kombinacji), znacznie różniącego się od produktów poprzednio wprowadzonych na rynek lub procesów wykorzystywanych w przedsiębiorstwie.

Krajowy cel redukcji narażenia – procentowe zmniejszenie krajowego wskaźnika średniego narażenia dla roku odniesienia, w celu ograniczenia szkodliwego wpływu danej substancji na zdrowie ludzi, które ma być osiągnięte w określonym terminie.

Nakłady krajowe brutto na działalność badawczą i rozwojową (GERD) – kwota łącznych nakładów wewnętrznych na działalność B+R wykonywaną na terytorium danego państwa we wskazanym okresie sprawozdawczym. GERD obejmuje działalność B+R wykonywaną w kraju, a finansowaną przez zagranicę, ale nie obejmuje finansowania działalności B+R prowadzonej za granicą. GERD jest głównym wskaźnikiem działalności B+R. W skład GERD wchodzą:

• BERD - nakłady sektora przedsiębiorstw na działalność B+R
• GOVERD - nakłady sektora rządowego na działalność B+R
• HERD - nakłady sektora szkolnictwa wyższego na działalność B+R
• PNPERD - nakłady sektora prywatnych instytucji niekomercyjnych na działalność B+R.

Nośniki energii – wszystkie wyroby uczestniczące bezpośrednio lub pośrednio w procesach przekazywania różnych postaci energii ze źródeł jej pozyskiwania do sfery użytkowania.

Oczekiwana długość życia zawodowego – szacunkowa liczba lat aktywności zawodowej, jaką ma przed sobą osoba w wieku 15 lat; wskaźnik jest wyliczany na podstawie współczynnika aktywności zawodowej z Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) oraz tablic trwania życia.

Odnawialne źródło energii – źródło wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania słonecznego, geotermalną, fal, prądów i pływów morskich, spadku rzek oraz energię pozyskiwaną z biomasy, biogazu wysypiskowego, a także biogazu powstałego w procesach odprowadzania lub oczyszczania ścieków albo rozkładu składowanych szczątek roślinnych i zwierzęcych.

Patent – prawo wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy na obszarze danego państwa. Patent europejski przyznawany przez Europejski Urząd Patentowy, który obejmuje wybrane państwa należące do Europejskiej Organizacji Patentowej.

Personel B+R – osoby bezpośrednio zaangażowane w działalność badawczą i rozwojową bez względu na to, czy są pracującymi w jednostce statystycznej, czy też są współpracownikami zewnętrznymi w pełni wdrożonymi w działalność badawczą i rozwojową jednostki statystycznej, a także osoby świadczące bezpośrednie usługi na potrzeby działalności B+R (np. kierownicy prac B+R, pracownicy administracyjni, technicy i pracownicy biurowi).

Pułap stężenia ekspozycji – stężenie substancji w powietrzu wyznaczone na podstawie wartości krajowego wskaźnika średniego narażenia, w celu ograniczenia szkodliwego wpływu danej substancji na zdrowie ludzi, które ma być osiągnięte w określonym terminie. Pułap stężenia ekspozycji jest standardem jakości powietrza.

Stałe paliwa kopalne – wszystkie odmiany węgla kamiennego, brunatnego oraz produkty węglowe takie jak: koks, smoła i brykiety węglowe.

Stopa bezrobocia (BAEL) – udział osób bezrobotnych (ogółem lub danej kategorii) w liczbie aktywnych zawodowo (ogółem lub danej kategorii).

Stopa bezrobocia długotrwałego – udział bezrobotnych poszukujących pracy przez okres 13 miesięcy i więcej (12 miesięcy lub dłużej wg Eurostatu) w liczbie ludności aktywnej zawodowo.

Wskaźnik zatrudnienia (BAEL) – udział osób pracujących (danej kategorii) w ogólnej liczbie ludności (danej kategorii).

Współczynnik aktywności zawodowej (BAEL) – udział aktywnych zawodowo (danej kategorii) w ogólnej liczbie ludności (danej kategorii).

Planeta

Biochemiczne zapotrzebowanie na tlen – ilość tlenu zużywanego w określonym czasie na utlenienie w warunkach aerobowych substancji organicznych, zawartych w wodzie lub ściekach, przy użyciu żywych bakterii i enzymów pozakomórkowych.

Decoupling – oddzielenie wzrostu gospodarczego od presji na środowisko naturalne. Występuje on m.in. w sytuacji szybszego wzrostu PKB niż zużycia surowców (tzw. decoupling relatywny) lub wzrostu PKB przy utrzymaniu zużycia surowców na tym samym poziomie lub zmniejszeniu ich zużycia (tzw. decoupling absolutny).

Gazy cieplarniane – gazowe składniki atmosfery, zarówno naturalne, jak i antropogeniczne, które pochłaniają i reemitują promieniowanie podczerwone. Do gazów cieplarnianych zalicza się m. in. dwutlenek węgla (CO₂), metan (CH₄), podtlenek azotu (N₂O), fluoropochodne węglowodorów (HFCs), perfluoropochodne związki węgla (PFCs), sześciofluorek siarki (SF₆).

Główne odpady mineralne – odpady powstające w górnictwie i przy wydobyciu kopalin oraz odpady z budowy, remontów i demontażu obiektów budowlanych.

Jednolita część wód powierzchniowych – oddzielny i znaczący element wód powierzchniowych, takich jak: jezioro, zbiornik, strumień, rzeka lub kanał, część strumienia, rzeki lub kanału, wody przejściowe lub pas wód przybrzeżnych, a także zbiorniki zaporowe.

Łańcuch wartości – obejmuje wszystkie etapy produkcji i dostarczenia produktu lub usługi do końcowego konsumenta.

Monitoring lasów – system oceny środowiska leśnego i kondycji zdrowotnej drzewostanów, działający na podstawie ciągłych lub okresowych obserwacji i pomiarów wybranych wskaźników na stałych powierzchniach obserwacyjnych. Nadzór merytoryczny nad monitoringiem lasów w Polsce pełni Instytut Badawczy Leśnictwa.

Obiekty małej retencji wodnej – budowle i urządzenia służące zatrzymaniu jak największej ilości wody w jej powierzchniowym i przypowierzchniowym obiegu. Są to: sztuczne zbiorniki wodne o pojemności do 5 mln metrów sześciennych, stawy rybne, samodzielne budowle piętrzące i ujęcia wody, inne budowle piętrzące wodę lub ją transportujące.

Obszar Natura 2000 – obszar utworzony w celu ochrony populacji dziko występujących ptaków lub siedlisk przyrodniczych lub gatunków będących przedmiotem zainteresowania Unii Europejskiej. Sieć obszarów Natura 2000 obejmuje obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO), specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO), obszary mające znaczenie dla UE. Obszar Natura 2000 może obejmować część lub całość obszarów i obiektów objętych innymi formami ochrony przyrody (z wyjątkiem ochrony gatunkowej roślin, zwierząt i grzybów).

Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków (OSO) – obszar wyznaczony, zgodnie z przepisami prawa Unii Europejskiej, do ochrony populacji dziko występujących ptaków jednego lub wielu gatunków, w którego granicach ptaki mają korzystne warunki bytowania w ciągu całego życia, w dowolnym jego okresie albo stadium rozwoju.

Odpady komunalne – odpady powstające w gospodarstwach domowych, z wyłączeniem pojazdów wycofanych z eksploatacji, a także odpady niezawierające odpadów niebezpiecznych pochodzące od innych wytwórców odpadów, które ze względu na swój charakter lub skład są podobne do odpadów powstających w gospodarstwach domowych.

Produktywność zasobów – relacja Produktu Krajowego Brutto do Krajowej Konsumpcji Materialnej, obejmującej wszystkie materiały zużyte bezpośrednio na potrzeby gospodarki krajowej.

Pyły zawieszone – zanieczyszczenia powietrza składające się z mieszaniny bardzo małych cząstek stałych i ciekłych, złożonych zarówno ze związków organicznych, jak i nieorganicznych. Na powierzchni pyłów przenoszone są toksyczne dla zdrowia ludzkiego związki chemiczne, m.in. metale ciężkie (arsen, nikiel, kadm, ołów) i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (np. benzo(a)piren). W pyle zawieszonym wyróżnia się frakcję o ziarnach poniżej 10 mikrometrów (PM10), w skład której wchodzi frakcja o średnicy poniżej 2,5 mikrometrów (PM2,5).

Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk (SOO) – obszar wyznaczony, zgodnie z przepisami prawa Unii Europejskiej, w celu trwałej ochrony siedlisk przyrodniczych lub populacji zagrożonych wyginięciem gatunków roślin lub zwierząt lub w celu odtworzenia właściwego stanu ochrony siedlisk przyrodniczych lub właściwego stanu ochrony tych gatunków.

Stres wodny – procentowy udział ogólnego poboru wód (podziemnych lub powierzchniowych) w ogólnej ilości dostępnych odnawialnych zasobów wód (w tym dopływ wód z obszaru krajów sąsiadujących); oznacza sytuację, w której ilość wody o odpowiedniej jakości jest niewystarczająca do zaspokojenia potrzeb ludzi i środowiska.

Ślad konsumpcyjny – miara syntetyczna złożona z 16 podwskaźników, obejmujących m.in. emisje zanieczyszczeń do powietrza, gleby i wody, a także zasoby zużyte w całym cyklu życia 160 produktów reprezentatywnych dla pięciu obszarów konsumpcji: żywność, mobilność, mieszkalnictwo, urządzenia i artykuły gospodarstwa domowego.

Ślad materiałowy – ilość surowców wymagana do zaspokojenia zapotrzebowania na dobra w danej gospodarce; uwzględnia on również materiały niezbędne do produkcji i logistyki dóbr, które nie zostały wykorzystane bezpośrednio na terenie kraju (zużyte np. na potrzeby wytwarzania i transportu dóbr zaimportowanych).

Wody powierzchniowe – wody śródlądowe z wyjątkiem wód podziemnych (tj. wszystkie wody stojące lub płynące na powierzchni lądu); wody przejściowe i wody przybrzeżne, z wyjątkiem sytuacji, kiedy z uwagi na stan chemiczny zaliczyć można do nich również wody terytorialne.

Wskaźnik marnowania żywności – ilość zmarnowanej żywności w całym łańcuchu wartości, w tym w zakładach produkcyjnych, handlu detalicznym i dystrybucji, restauracjach i usługach gastronomicznych oraz w gospodarstwach domowych.

Wskaźnik powtórnego wykorzystania materiałów – mierzy udział materiałów odzyskanych i wprowadzonych ponownie do gospodarki (oszczędzając w ten sposób wydobycie surowców pierwotnych) w zużyciu materiałów ogółem.

Wskaźnik Wykorzystania Wody plus – procentowy udział rzeczywistego zużycia wody w odnawialnych zasobach wodnych danego obszaru w skali roku. Rzeczywiste zużycie obliczane jest jako różnica między całkowitym poborem wody a jej zwrotem do środowiska, czyli ilością wody odprowadzaną z powrotem do rzek, jezior lub wód gruntowych po wykorzystaniu (np. przez rolnictwo, przemysł lub gospodarstwa domowe). Wartości wskaźnika powyżej 20% świadczą o występowaniu stresu wodnego, natomiast powyżej 40% – o poważnym deficycie wody.

Pokój

Indeks percepcji korupcji (CPI) – wskaźnik opracowywany przez Transparency International i publikowany przez Eurostat jako narzędzie monitorowania zjawiska korupcji w sektorze publicznym. Odzwierciedla ogólny poziom postrzeganej korupcji na podstawie ocen ekspertów, analityków i przedsiębiorców. Skala od 0 do 100 opisuje stopień przejrzystości: im wyższy wynik, tym mniej korupcji w administracji publicznej.

Wskaźnik efektywności rządzenia – jeden ze wskaźników Worldwide Governance Indicators Banku Światowego. Mierzy jakość usług świadczonych przez sektor publiczny, skuteczność biurokracji, kompetencje urzędników oraz poziom niezależności administracji od presji politycznej. Uwzględnia również jakość opracowywania i wdrażania polityk publicznych. Pokazuje sprawność instytucji w realizowaniu swoich zadań oraz rzetelność funkcjonowania państwa. Skala tego wskaźnika mieści się w przedziale od -2,5 (najniższa efektywność) do +2,5 (najwyższa efektywność).

Wskaźnik jakości stanowionego prawa – jeden ze wskaźników Worldwide Governance Indicators Banku Światowego. Określa zdolność rządu do formułowania i implementacji przepisów oraz polityk sprzyjających rozwojowi sektora prywatnego i innowacyjności. Odzwierciedla łatwość prowadzenia działalności gospodarczej, przejrzystość regulacji oraz otoczenie prawne wspierające przedsiębiorczość. Skala tego wskaźnika mieści się w przedziale od -2,5 (najniższa jakość stanowionego prawa) do +2,5 (najwyższa jakość stanowionego prawa).

Wskaźnik kontroli korupcji – jeden ze wskaźników Worldwide Governance Indicators Banku Światowego. Ocenia stopień, w jakim władze publiczne skutecznie przeciwdziałają nadużyciom władzy o charakterze korupcyjnym, zarówno drobnym, jak i poważnym przypadkom oraz zawłaszczeniu zasobów państwowych przez elity. Uwzględnia funkcjonowanie systemów przeciwdziałania korupcji i przejrzystość instytucji. Skala tego wskaźnika mieści się w przedziale od -2,5 (bardzo niska kontrola korupcji) do +2,5 (bardzo wysoka kontrola korupcji).

Partnerstwo

Deficyt/nadwyżka sektora instytucji rządowych i samorządowych – to saldo kredytów netto/zadłużenia netto (B.9) tego sektora według metodologii ESA 2010. Jest to różnica między dochodami a wydatkami sektora instytucji rządowych i samorządowych.

Dług sektora instytucji rządowych i samorządowych – dług publiczny definiuje się jako całkowite skonsolidowane zadłużenie brutto w wartości nominalnej na koniec roku w następujących kategoriach zobowiązań publicznych (zgodnie z definicją zawartą w ESA 2010): gotówka i depozyty (AF.2), dłużne papiery wartościowe (AF.3) oraz pożyczki (AF.4).

Oficjalna pomoc rozwojowa (ODA) – wsparcie finansowe i techniczne kierowane przez instytucje rządowe państw-darczyńców do krajów rozwijających się lub do organizacji międzynarodowych, którego głównym celem jest wspieranie rozwoju gospodarczego i dobrobytu społecznego. Obejmuje zarówno pomoc dwustronną (udzielaną bezpośrednio konkretnemu krajowi partnerskiemu), jak i wielostronną realizowaną za pośrednictwem organizacji międzynarodowych. Zaliczane są do niej m.in. dotacje, pożyczki preferencyjne oraz wkłady na rzecz instytucji rozwojowych, spełniające kryteria Komitetu Pomocy Rozwojowej OECD.

Partnerstwo Wschodnie – inicjatywa polityczna Unii Europejskiej uruchomiona w 2009 r., której celem jest pogłębianie współpracy z sześcioma krajami Europy Wschodniej i Południowego Kaukazu poprzez wsparcie reform, integrację gospodarczą, rozwój społeczeństwa obywatelskiego oraz zbliżanie do unijnych norm i standardów. Obejmuje działania prowadzone zarówno na poziomie dwustronnym, jak i w ramach formatu wielostronnego, umożliwiającego wymianę doświadczeń i wspólne projekty.

Charakterystyka wybranych badań GUS

Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności – jedno z podstawowych, ciągłych, corocznych badań reprezentatywnych przeprowadzane kwartalnie w obszarze rynku pracy, realizowane przez GUS od 1992 r. Dostarcza informacji o rozmiarze i strukturze populacji osób pracujących, bezrobotnych i biernych zawodowo oraz m.in. źródłach utrzymania i samoocenie stanu zdrowia. Od 2021 r. badaniem objęte są wszystkie osoby w wieku 15-89 lat będące członkami gospodarstw domowych w wylosowanych mieszkaniach. Badanie to umożliwia bieżącą ocenę sytuacji w zakresie aktywności ekonomicznej ludności, w tym stopnia wykorzystania zasobów pracy, a zarazem pozwala na szerszą charakterystykę poszczególnych grup ludności.

Badanie budżetów gospodarstw domowych – prowadzone co roku przez GUS metodą reprezentacyjną od 1957 r. Przedmiotem badania jest budżet gospodarstwa domowego, tzn. wielkość przychodów i rozchodów (pieniężnych i niepieniężnych) wszystkich członków badanego gospodarstwa domowego oraz ilościowe spożycie wybranych artykułów i usług. Badanie umożliwia analizowanie materialnych aspektów warunków życia ludności, a także ocenę wpływu różnych czynników na kształtowanie poziomu i zróżnicowania sytuacji bytowej podstawowych grup gospodarstw domowych.

Badanie działalności badawczej i rozwojowej (B+R) – prowadzone co roku przez GUS metodą obserwacji ciągłej od 1999 r. Badaniem objęte są podmioty gospodarki narodowej prowadzące badania naukowe lub prace rozwojowe w sposób ciągły lub doraźny, finansujące ich wykonanie oraz alokujące środki budżetowe na badania naukowe i prace rozwojowe. Badanie dostarcza informacji na temat potencjału naukowo-badawczego kraju, a także jego zmian i efektów.

Europejskie badanie dochodów i warunków życia (EU-SILC) – coroczne, reprezentatywne, ankietowe badanie gospodarstw domowych, realizowane przez GUS od 2005 r. Głównym celem EU-SILC jest dostarczanie porównywalnych dla krajów UE danych dotyczących szeroko rozumianych warunków życia ludności. Wyniki badania EU-SILC dostarczają informacji nt. dochodów, ubóstwa, deprywacji materialnej i społecznej, samooceny stanu zdrowia oraz wybranych aspektów wykluczenia społecznego. EU-SILC zakłada również prowadzenie badań modułowych, których tematyka odpowiada na aktualne zapotrzebowanie organów UE.